’t Roemwaard Lisse: Lisse ’t Vierkant (45)

Door Alfons Hulkenberg

Overgenomen uit het boek ” ’t Roemwaard Lisse” uit 1998, 2e druk, Grimbergen boeken – Lisse

Hebelius Potter schreef in 1808 over Lisse: “In het grote en schone dorp mijn middagmaal genomen hebbende, bezichtigde ik de kerk, vond echter niets opmerkelijks in dezelfde dan een sierlijk wit-marmeren grafsteen, bedekkende de stoffelijke overblijfselen van van der Stel, in leven Heer van Lisse en Gouverneur van Kaap de Goede Hoop”, enz. (blz. 48). “Daar Lisse verder niets belangrijks meer voor mij had waarom ik mij langer zou ophouden, doorwandelde ik de lange buurt, voorzien van vele deftige huizen. In het voorbijgaan zag ik de pastorie op enen juist niet zeer bevalligen hoek. Van buiten heeft dezelve niets aantrekkelijks; men zegt echter, dat dezelve van binnen welgebouwd is en van achteren een heerlijk uitzicht heeft op de Meer en over de schone landstreek!¹ Op Jan de Graaf f heeft deze pastorie – op de plaats van het huis van tandarts Hoek – veel meer indruk gemaakt.

Wat verder ziet men d ‘Herders van Gods kerke

Haar woninge, zeer sierlijk opgebouwd,

die ’t heilig woord van God zijn toevertrouwd, D

ie ’t mensdom ’t pad des levens gaan verklaren

En schijnen op de vlugge wind te varen

Als tolken, die d’ontaarde sterveling

Aanwijzen ’t pad tot door de sterrekring

In Gods paleis, in Jezus’ tempelkore,

der zielen schat, en tonen de herboren

Bruid van Jezus², hoe dat een eindloos goed

Verworven is door zijn geplengde bloed.

O zielevreugd, o onwaardeerbre schatten,

O druppels, die uit ’s levens Heilbron spatten!

Gij trekt de ziel tot uwe trone hoog

In liefde weg tot door de sterreboog.

Gij herders, die hier oefent uwe plichten,

God geev’, dat gij ’t lange meugt verrichten.

Andries Schoemaker, die omstreeks 1730 Lisse heeft bezocht, noemt het “een zeer vermakelijk dorp” met “een nette en zindelijke kerk”. Dagelijks passeert hier vier maal de postwagen. De straat is “met zeer zware lindebomen” beplant en “ligt rondom in een zeer vermakelijke landouwe”.³ Er heeft in het Vierkant ook een eik, de gerechtsboom, gestaan. Omstreeks 1580 is er een Herberg “Het rode Hart (hert) onder den groenen Eik” aan “de groene weide te Lis”, ⁴ en in 1643 raakt een zekere Jan Dircks in moeilijkheden met schout en schepenen wegens het omhakken en wegvoeren van de eikenboom in het Vierkant op 29 december 1642.⁵

Is deze anonieme tekening werkelijk het Vierkant te Lisse? Op de achterzijde staat nog genoteerd, dat het zou zijn bij de Witte Zwaan, hetgeen echter een later toevoegsel kan wezen. Het vogeltje op het uithangbord heeft niet veel met een zwaan van doen en men is eerder geneigd te denken aan de herberg “De Groene Valk”, die men in de archiefstukken soms vermeld vindt. Misschien is het rechthuis De Zwaan rechts achteraan. “Hospes” was daar in deze jaren Hendrik Cornelisz Onnosel. In 1742 wordt hij opgevolgd door Hendrik van Leeuwen en de herberg wordt dan beschreven als “een ruime, hechte en de sterke huizinge met ene grote en hechte koren- en zaadzolder, twee paardestallen, een koestal (Herbergen waren goeddeels “self­supporting”! ) en een welbeplante tuin.”⁶

Van het Rechthuis naar het schavot is maar één stap. Lisse behoorde met Hillegom en Voorhout tot het baljuwschap van Noordwijkerhout en aldaar stond dan ook aanvankelijk het schavot tot de “executie van criminele vonnissen” opgesteld.⁷ In 1763 werd echter bepaald, dat de executie voortaan zou plaats vinden te Lisse, waar in het Vierkant een “crimineel gevangenhuis” was gebouwd, waarschijnlijk op de plaats der huidige Alg. Bank Nederland.⁸ Het schavot zou door Lisse moeten worden bewaard en onderhouden. In 1765 was in Lisse “gedetineerd zeker persoon, welke over gepleegde dieverije” veroordeeld was tot “geseling en bannissement”. Maar … er was geen schavot. Een schavot “onderhouden” is iets anders dan er een te maken. Daar moest volgens Lisse het baljuwschap voor zorgen … De Staten van Holland komen eraan te pas, en ten slotte zou de aanschaf door alle dorpen gezamenlijk worden betaald. Toen waren ze allemaal tevreden, niet het minst de neringdoenden, want een terechtstelling trok veel publiek! Hoe een veroordeelde “met scherpe roeden op het blote lijf strengelijk” werd gegeseld, gold tot in het begin van de vorige eeuw nog altijd als een niet onaardig kijkspel. Er werd recht gedaan en dan mocht iedereen toezien. En dit alles geschiedde in het Vierkant te Lisse!

1    Hebelius Potter, Reizen … in de jaren 1807 en 1808 (1809). Voor de pastorie zie De Aagtenkerk blz. 24, 27 en 28, Arch. Herv. Gem. nr. 34 (vernieuwing 1623) en Ansichten blz. 14. Bij het slopen van Ter Specke is de voordeur voor ƒ 25 aan de pastorie verkocht.

2   De Kerk is de “Bruid van Jezus”, door de reformatie “herboren.”

3   Ms. Schoemaker, Prentenkab. A’dam.

4   Gemeentearchief.

5    ld. nr. 247.

6   ld. nr. 14. Ansichten blz. 8-15.

7    ARA, Arch. Heereman van Z., ongen.

8    Aagtenkerk blz. 111.