Hervormde Gemeente Lisse

Geschiedenis

We schrijven het jaar 1574. De Spanjaarden zijn weggetrokken, Leiden is ontzet, de dorpskerk van Lisse, de Sint Agatha, ligt er ontluisterd, geplunderd en uitgebrand bij. De toren is nog het minst beschadigd. De provisorische restauratie van de kerk zelf wordt pas in 1592 afgerond. Een restauratie waarbij het gebouw wordt aangepast aan de protestantse eisen. De landelijke kerk heet dan de Gereformeerde Kerk en de predikanten worden bevestigd door de ambachtsheer (de burgemeester). De eerste predikant, Johannes Cornelii maakt in 1594 zijn opwachting, in 1597 opgevolgd door Willem Baudartius. Op grond van zijn grote kennis van het Hebreeuws zal Baudartius het leeuwendeel van de vertaling van het Oude Testament voor de Statenvertaling op zich te nemen.

De “Gereformeerde” kerk hield in 1618 een belangrijke kerkvergadering (synode) in Dordrecht (de Dordtse Synode), waar veel afspraken werden gemaakt. Deze Synode wordt de basis voor het protestantse kerkelijke leven in Nederland. Tot aan de Franse Tijd (1795) blijft deze kerk de enige officieel erkende christelijke kerk in de Nederlanden, de staatskerk. Onder het Franse bewind wordt een scheiding tussen Kerk en Staat doorgevoerd en vrijheid van godsdienst geproclameerd. De Nationale Vergadering schaft in 1 796 de staatskerk af. De sluimerende onvrede over de overname van kerken en kerkelijke goederen tijdens de reformatie steekt de kop op, ook in Lisse. Koning Lodewijk Napoleon wijst de gebouwen tenslotte toe en zo blijft de Grote Kerk te Lisse in gebruik bij de protestanten.

In het kersverse Koninkrijk der Nederlanden wordt in 1826 bij Koninklijk Besluit een nieuwe kerkorde ingevoerd. De naam van de staatskerk wordt dan: Nederlandse Hervormde Kerk. De dorpskerk van Lisse wordt dan een ‘hervormde’ kerk. In het koninkrijk wctrdt de roep om een scheiding tussen Kerk en Staat krachtiger. Ook laait de onenigheid over het kerkelijke erfgoed in Lisse weer op. Een rechter uit Den Haag roept de partijen bij elkaar in “De Witte Zwaan”. Daar doen de “Gereformeerden” een bod van 1.000 gulden op de dorpskerk. Dat wordt door de “Rooms Katholieken” afgewezen. Uiteindelijk stelt de Haagse rechter koning Willem I voor om een geldbedrag beschikbaar te stellen voor de bouw van een Rooms Katholieke kerk binnen het dorp Lisse. Dit krijgt zijn beslag in 1842. Let wel: zes jaar voor de (tweede) officiële scheiding van Kerk en Staat en elf jaar vóór het herstel van de Rooms Katholieke hiërarchie.

Het kerkgebouw is na 1 592 nog tientallen keren gerestaureerd en aangepast. De grondige restauratie in 1858 mag daarbij niet onvermeld blijven en evenmin de gulle financiële steun van mejuffrouw Van der Beek die de restauratie mogelijk maakte. In 1915 wordt de petroleumverlichting vervangen door gasverlichting en in 1922 wordt elektrische verlichting aangebracht. Een zeer markante wijziging aan het oude bedehuis vindt plaats in 1924 als aan de noordelijke zijkant een nieuwe vleugel wordt aangebouwd om plaatsgebrek op te vangen. Het omgekeerde moet vermeld worden als de grote restauratie van 2002-2003 wordt uitgevoerd. Om de gangpaden te verbreden en een toiletblok in te bouwen worden zitplaatsen opgegeven!

Sedert de jaren 60 van de vorige eeuw is de Nederlandse Hervormde Kerk met de Gereformeerde Kerk en de Evangelisch Lutherse Kerk een proces aangegaan van nauwere samenwerking: “Samen op Weg”. Dit proces is op l mei 2004 afgerond met de oprichting van de Protestantse Kerk Nederland (PKN) waarin genoemde drie kerken bestuurlijk zijn opgegaan. Bestuurlijk! Want er is ruimte om de samenwerking en de uiteindelijke fuser inggestalte te geven op een wijze die past bij, en aansluit op de lokale omstandigheden, en dat geldt ook voor Lisse.

De Hervormde Gemeente actueel

Voor veel mensen in Lisse is de witte kerk in het centrum ‘hun’ dorpskerk. Het gebouw is in gebruik door de Hervormde Gemeente te Lisse. De Grote Kerk staat op een hoog binnenduin en staat waarschijnlijk op dezelfde plek als waar in 1250 door graaf Willem II een kapel is gebouwd.  De Grote Kerk fungeert in de geschiedenis als de lokale achtergrond van de landelijke kerkelijke twisten. De meeste initiatieven om een nieuwe kerk te stichten hebben in Lisse navolging gekregen.

In de praktijk van het gemeenteleven is de dorpskerk vooral de plaats van samenkomst voor de zondagse erediensten van de Hervormde Gemeente in wijk West. In 1972 werd de Pauluskerk gebouwd en sinds dien bestaat de Hervormde Gemeente uit twee wijkgemeenten (oost en west) Beide wijkgemeenten zijn samen met de Gereformeerde Kerk De Klister lid van de landelijke Protestantse Kerk Nederland.

De restauratie van de Grote Kerk in 2002-2003 heeft in wijkgemeente West geleid tot een hernieuwde bezinning op het eigen functioneren. Steeds meer wordt gewerkt aan het karakter van een ‘open kerk’. Dit heeft onder meer geleid tot het organiseren van open dagen. In de eerste plaats om aan de Lissenaren het resultaat van de restauratie te laten zien. Terecht omdat de Lissenaren tijdens de restauratie enthousiast geld hebben gegeven voor de kosten van de restauratie.

Tevens is bezinning op gang gekomen op het verleden van de Hervormde Gemeente. Zo is er een lezing gehouden door professor A.Th. van Peursen over een van de eerste predikanten in Lisse, ds. Baudartius, die in het begin van de zeventiende eeuw een belangrijke rol speelde bij de totstandkoming van de Staten-Vertaling. Er zitten meer lezingen in de planning. Zo worden er geregeld concerten met samenzang gehouden. Ook wordt tegenwoordig op koopavond voor Pasen ‘een kwartiertje voor God’ georganiseerd. De kerk is dan open en biedt gelegenheid voor persoonlijke bezinning door stilte, luisteren naar het declameren van  gedichten en gepaste muziek. Traditioneel is de Grote kerk dé plaats voor de kerstnachtdienst, die door veel Lissenaren wordt bezocht als voorbereiding op de viering van het Kerstfeest. De beleving van de gemeenteleden van de Grote Kerk wordt treffend onder woorden gebracht.

I n het boek ‘Aan een onbekende God’, kerken in 800 jaar Lisse.

Citaat: “… dat in deze kerk generaties van gelovigen samen met de kerk van alle eeuwen en plaatsen, hebben ingestemd met de geloofsbelijdenis, het Apostolicum. Dit zijn de twaalf artikelen van ons algemeen, ongetwijfeld christelijk geloof en deze vormen de inhoud van de apostolische prediking. Een bord, gemaakt in 1617, hangt in de kerk met daarop in sierlijke letters de Wet des Heeren. Er staat boven: De Wet is ons leyder tot Christum. Dit bord hing ooit aan de binnenzijde van de toren, met daartegenover een bord met het volmaakte gebed: het Onze Vader.(…) In onze kerk hebben we een mooi glas in loodraam, waarop heel kernachtig is geschreven: In Memoriam: Geloof- Hoop – Liefde – Eenheid. Ik mag daar Amen op zeggen”.

In de zondagse erediensten wordt gewoonlijk gezongen uit het Liedboek voor de Kerken en – bijzonder – wordt de collecte opgehaald met originele ‘hengelzakken’