Tag Archief van: Landgoed

Door Alfons Hulkenberg

Overgenomen uit het boek ” ’t Roemwaard Lisse” uit 1998, 2e druk, Grimbergen boeken – Lisse

Meerenburgh was een zeer grote buitenplaats, waarvan het huis zich bevond achter de huidige villa Merenburgh aan de Lisserbrug. Onder de porriehoop zit nog wat steen van de oude fundamenten. De hofstede is gesticht in 1638 door Jhr. Albrecht van Wassenaar, heer van Alkemade, zoon van Jhr. Jan van Duivenvoorde van Warmond en Odilia Valke­naar.¹ De eerste kaart van huis en tuinen vertoont nog een eenvoudig beeld,² maar geleidelijk aan is het steeds groter en imposanter gewor­den. In 1666 was het in het bezit van Jhr. Gerard van Wassenaar van Alkemade en het had in 1669 de eer de beroemde Constantijn Huygens binnen zijn muren te mogen ontvangen.³ Later woonde hier Jhr. Thomas Walraven van Wassenaar van Alkemade, gehuwd met Margaretha A. baronesse van Lynden. Deze tak van het aloude geslacht Wasse­naar was trouw gebleven aan Rome ⁴ en zo vinden we hier een priester, die – tegen goede betaling – als huiskapelaan werd toegelaten. Sinds 1719 was dit Peter Gratia, later schuilt er de Jezuiet Ignatius Oliva, die uit zijn statie Leiden verbannen was⁵ en in 1768 is er als kapelaan Lambertus Eyssen. Andries Schoemaker noemt Meerenburg in 1730 “een zeer vermakelijk oord, als hebbende van voren de jacht door de duinen en van achteren de visserij in het meer, tussen beide liggen grazige weilanden.” Hij vermeldt nog dat een “modern huis” is, 100 roeden van de Heereweg.⁶

Het echtpaar van Wassenaar-Van Lynden werd in zijn bezit opgevolgd door Gerard Anthony baron van Wassenaar van Alkemade (1707-1752), in 1734 te Amsterdam gehuwd met Elisabeth Marie Cromhout, vrouwe van Werve en Nieuwerkerk, die op 16 augustus op Meerenburgh over­leed.⁴ Juist in deze jaren komt Jan de Graaff Meerenburgh bezien. De bedijking van Lisserbroek heeft de bouwman bevrijd van lasten en schaden,

En Meerenburgh van het verslindend nat

Bevrijd, die aan haar einde is omvat

Van ’t broekland,⁷ wijl deez’ plaats vol fraaiigheden

’t Beminnelijk schoon vertoont in volle leden,

Waarop het volk van Lis zo moedig bromt,⁸

Zelfs aan de vreemd’ling, die hier ter plaatse komt

En roeme steeds, wijl dat haar schoon’gezichten

Tot diep in ’t oost’, ja zelfs tot Amstels stichten

Ver strekt,⁹ en is aan ’t achterste gesierd

Met vogelkooi, zo dat gestadig zwiert

’t Gevogelte, ’tgeen door de dichte takken

Uit de hoge lucht komt zacht/es nederzakken.

Men ziet het huis van marmer en ivoor

meest opgebouwd, ’t welk Diana ’s koor

in schoonheid lijkt,¹⁰ vertoont door beemd en velden

En ’t woeste nat of meer, wiens ijselijk geweiden

Ons vrezen doet, wanneer de oostenwind,

Door Aeool’s muitgespan ¹¹ als gans gestoord, ontzind,

Ons dreigt, zo’t schijnt, ten eenmaal te vernielen,

Totdat Neptuun met zijn blauwe wielen

En schulpkaros der stroomgedrochtens bek

Beteugelt en betoomt het ganse ommetrek

Der vloeden, zee, of grote waterplassen.¹²

De wolken die op woord des Zeevoogds altijd passen

Verdwijnen fluks,¹³ dus wordt ’t een stille ree.

Maar, ik zou Neptuun welhaast volgen op de zee . . .

Eigenaar van Meerenburgh is nu Jacob Hendrik baron van Wassenaar van Alkemade, hoofdingeland van Rijnland (1736-1800). Deze onge­huwde baron verbleef regelmatig op het buiten, maar eigenaresse blijkt zijn zuster te zijn, Elisabeth B.M., die evenals vele katholieke freules haar levenspartner vond in de Zuidelijke Nederlanden, het huidige België. Eerst was dit Louis E.G. prince de Montmorency, vicomte de Roulers, baron de Bellem en na diens dood in 1778 Jean F.Ph. comte d’Asson.⁴ Zij laat Meerenburgh na aan haar dochter, gehuwd met de Prince de Veaudemont. De ongehuwde oom Jacob Hendrik was nog steeds de bewoner en talrijk zijn in deze jaren de moeilijkheden betref­fende de doorvaart door de Zandsloot.¹⁴ Baron Du Tour van Zandvliet heeft deze aan de eigenaar van Keukenhof toegestaan,¹⁵ maar als Van Wassenaar telkens de uitmonding met een boom afsluit heeft dit weinig zin!

In 1802 kwam voor Meerenburgh het einde. De uitgestrekte buiten­plaats werd voor ƒ 23000 verkocht aan de Haarlemse geweermaker Philipp Wilhelm Wagner.¹⁶ Het huis werd gesloopt, de landerijen verka­veld. In zeer korte tijd is het ongelooflijke gebeurd; het machtige Meerenburgh is verdwenen!

1    Van de Aa, Aardr. Woordenb.

2    ARA, Kaarten reg. nr. 2284 (1639)

3    S.J. Fockema Andreae, Kastelen.

4    H.G.A. Obreen, Geschiedenis . . . Wassenaar (1903).

5    De Aagtenkerk, blz. 79 en 90.

6   Ms Schoemaker (A’dam en Den Haag). Gemeentearch. Hillegom, div. kaarten, inv.nr. 122 pak 74 e.a.

7    moerasland.

8    zich beroemt.

9    Bij helder weer kon men over het meer de torens van Amsterdam zien.

10 Diana was de kuise godin van de jacht. Zij was vergezeld door zeven schone nymfen.

11 Aeolus, god der winden.

12 Neptunus, god der zeeën, rijdt in een schelpkaros over de baren en weet de muitende Aeolus te bedwingen.

13 De wolken gehoorzamen Neptunus.

14 Arch. van Lynden/Keukenhof.

15 De kleurige Keukenhof, blz. 42 en 43.

16 Zie 14. Leids Jaarb. 1969, blz. 188.

Door Alfons Hulkenberg

Overgenomen uit het boek ” ’t Roemwaard Lisse” uit 1998, 2e druk, Grimbergen boeken – Lisse

In de jaren 1861/62 heeft Baronesse C.M. van Pallandt geb. Jkvr. Steengracht het huis Keukenhof door de Haagse architect Eli Saraber tot een kasteel laten verbouwen. In het archief Van Lynden/Keukenhof bevindt zich een hele verzameling ontwerpen en schetsen, een gamma dat zich uitstrekt van de Engelse pleistergotiek der veertiger jaren tot iets in de Cuyperiaanse geest van omstreeks 1880.¹  Schipperus toont zich in deze afbeelding een waar kunstenaar. Hij maakt het huis iets breder en de torens iets slanker, zodat het aan romantische charme gewonnen heeft.

Lisse heeft thans dus twee kastelen, zoals de A.N.W.B, gids terecht vermeldt: Dever en Keukenhof. In tegenstelling tot de woorden burcht, versterkt huis, slot, havezate, stins, borg of buitenplaats is voor het begrip “kasteel” geen nadere omschrijving te geven.² Men kan dus beide gebouwen “kasteel” noemen. Dever authentiek middeleeuws, Keukenhof in zijn huidige verschijningsvorm authentiek 19-de eeuws, neogotisch, of liever nog Victoriaans, met vooral in de ingangspartij, ook neo-renaissance motieven. Er zijn inderdaad tussen beide kastelen wel grote verschillen:

– Dever had reeds eeuwen doorstaan en zijn glorietijd was eigen­lijk al voorgoed voorbij toen in het midden van de 17-de eeuw het huis Keukenhof werd gebouwd. Thans is Dever (nog) een ruïne; Keukenhof is in volle welstand.

— Dever staat thans leeg en kaal. De naakte muren zijn voor de kenner interessant. Keukenhof bevat tal van waardevolle oude schilderijen, portretten, antieke meubelen en andere voorwerpen. Vooral de collectie porselein mag genoemd worden.

– Dever is een toren, waartegen tussen 1631 en 1634 een – sinds lang weer verdwenen – huis is gebouwd. Keukenhof is een huis, waartegen in 1861/62 torens zijn gebouwd. In hetzelfde jaar 1862, waarin het dak van de Devertoren instortte, kreeg Keukenhof zijn nieuwe torens. Het kasteel moest in 1631 een ruime woning worden; het huis Keukenhof moest in 1862 een kasteel worden!

— Dever was omringd door uitgestrekte landerijen en verbonden met de gehele “heerlijkheid” Lisse. Thans zijn er om de ruïne nog slechts enkele vierkante meters grond overgebleven. Keukenhof was aan­vankelijk slechts omgeven door enkele morgens land. Het groeide uit tot een landgoed van vele honderden hectaren.

— Dever was van ouds een ridderhofstede, altijd een adellijk bezit. Eerst in 1949 kwam het in handen van de burgelijke gemeente Lisse. Keukenhof was altijd in handen van Amsterdamse burgers. In het begin van de 19de eeuw kwam het in het bezit van een jonkheer, later van een baron en nu is het reeds drie generaties bewoond door de grafelijke familie Van Lynden, die tot de hoogste en oudste adel van ons land behoort.

– In hetzelfde jaar 1949, waarin de Gemeenteraad van Lisse moeite had ƒ l te voteren voor de Ruïne van Dever, hetgeen door lichte aandrang van Burgemeester Lambooy toch gelukte, kreeg Keukenhof door de visie van diezelfde burgemeester een naam, die over de gehele wereld zou gaan weerklinken.³

Keukenhof en Dever. Twee kastelen in Lisse, geheel verschillend, maar beide in hun soort uniek. Dever vooral vanwege zijn bouwvorm en oude historie; Keukenhof met name vanwege zijn heerlijke ligging en zijn bloeiende bloembollen.

Misschien zijn er nog mensen die een “namaakkasteel” beslist lelijk wensen te vinden. Hun klok loopt enigszins achter. De Homo ludens van 1971 weet voor zulk een bouwwerk meer waardering op te brengen dan waartoe een tussenliggende, rigoureuser denkende generatie in staat was.

H. Jongsma schrijft in “Kasteelen, Buitenplaatsen, Tuinen en Parken van Nederland”: “Er is, zoals voor de hand ligt, aan De Keukenhof veel gerestaureerd, maar er zijn gedeelten die onweerlegbaar stammen uit een ver verleden. Niet de deur met zijn rustieke omlijsting en zijn boog-fronten. Met de kleine vensters die den ingang flankeren, zijn zij het werk der Oud-Hollandse Renaissance. Het avant-corps, waarin de ingang zich bevindt, moeten wij eigenlijk beschouwen als een torenfragment, door inbrengen van vensters van karakter geheel veranderd, tenzij ten tijde der zestiend’eeuwse Re­naissance zo gebouwd, doch dat is niet nauwkeurig vast te stellen. Ook de rechts en links vooruitspringende gedeelten zijn torens, waarvan alleen de westelijke een behoorlijke spits draagt, op de hoeken met erkers verlevendigd. Alle torens zijn afgezet met boogfriezen; ook aan den effen achtergevel – van bedenkelijk achttiend’eeuws uitzicht -zijn zij aangebracht, echter geheel ten onrechte. De torens aan zuid- en westzijde zijn van middeleeuws karakter en alles wettigt het vermoeden, dat bij de herbouw een zeer ruim en nuttig gebruik is gemaakt van torens of torenresten die aan verwoesting hadden weerstand geboden.”

De eigenaresse van Keukenhof, Mevrouw Van Lynden-van Pallandt, die wel beter wist, zal bij het lezen van deze volzinnen wel genoten hebben! De legende was geboren… Nu Vrouwe Jacoba nog. En ook die kwam, in 1950!

1  Ansichten blz. 45.

2  Dr. J.G.N. Renaud, Variaties op het thema kasteel (1966).

3  De kleurige Keukenhof, blz. 69 e.v.

Door Alfons Hulkenberg

Overgenomen uit het boek ” ’t Roemwaard Lisse” uit 1998, 2e druk, Grimbergen boeken – Lisse

De buitenplaats Berkhout lag op een perceel van 3 morgen en 211 roeden aan de zuidzijde van de Veender- of Berkhouterweg, de huidige Stationsweg, recht tegenover de Chr. Ger. Kerk.¹ Daarnaast, van het einde der Veldhorststraat tot aan “De Wolf”, lag het bos van Berkhout. Over het oude Berkhouter Duintje leze men “Het Huis Dever” blz. 83 en elders. In 1580 was het duintje in handen van Jhr. Gijsbert van Duivenvoorde, die het overdroeg aan Jhr. Johan van Matenesse, heer van Lisse, een vrijgezel die de ridder hof stad Dever bewoonde. Na diens dood in 1624 zijn er tussen de erfgenamen van vaders- en moederszijde om de nalatenschap enorme moeilijkheden ontstaan, die 75 volle jaren hebben voortgeduurd². Het Berkhouter Duin had Jhr. Johan niet geërfd maar zelf verworven en daarom werd het tussen beide groepen erfge­namen gedeeld. Het oostelijk stuk kwam aan de erven van vaderszijde en is tot in deze eeuw daarin gebleven, n.l. in het geslacht Heereman van Zuydtwijck. Pas in deze eeuw is het aan de familie Vreeburg verkocht. Het westelijk deel kwam aan de families Pieck en Valkenaar (van Dukenburg). In deze jaren is het duin afgegraven. Op 25 maart 1633 schrijft de schout van Lisse, A.A. van Gorcum, aan Hendrik Valkenaar te Utrecht, dat het met de zanderij “nogal wel” gaat.³ In 1643 is de Berkhouterweg recht getrokken⁴ en lijkt de afzanding vrijwel voltooid. Niet lang daarna moet ook het huis zijn gebouwd. Het behoorde aan bovengenoemde “Heer van Dukenburg”, had vijf haardsteden (stookplaatsen) en werd bewoond door schout Adriaan van Gorcum.⁵ Later blijkt het in het bezit van de zoon van de vroegere huurder, Mr. Hannaert van Gorcum, schout zoals zijn vader,⁶ maar in 1698 is het eigendom van de doopsgezinde heer Pieter Colaert, die een bijzonder bekoorlijke dochter had . . .⁷ In 1705 heeft Colaert zijn tuin geheel opnieuw laten aanleggen. Het graafwerk werd in vijf percelen aanbe­steed.⁸ In mei 1705 stonden Gerrit Jansz Breero, Corn. Pietersz Coole en Jan Sonneveld op Berkhout te spitten. Omstreeks 1720 komt Berk­hout in handen van de heer Johan Albrecht van Barner, “generaal der Holsteinse troepen, gemiliteerd in dienst van de krone van Groot-Brittannië”, stadhouder-koning Willem III. De generaal, die gehuwd was met Dorothea van Plessen, overleed op Berkhout in 1725 en moet er ook zijn begraven.⁹ Achter bleef een minderjarige zoon, Christiaan Siegfried, namens wie twee “omen materner’, Christiaan en Karel van Plessen, “geheime raden van zijne Koninklijke Majesteit” de erfenis regelen.¹⁰ Berkhout komt nu aan de heer Christiaan de Jonk. Schoemaker beschrijft dan de buitenplaats als volgt:¹¹ “Een zeer deftige huizing waarop een torentje staat met klok en uurwijzer. ’t Heeft ook een ruim koetshuis en stalling voor 16 paarden, orangehuis, speelhui­zen, grote en kleine hoenderhokken en ook duivenhokken, alsmede een bekwame plaats voor eenden. Alles modern getimmer, diverse vakken met broeibakken, glazen trekkas, grotten, vijvers, starrebos met lanen daarom henen. Daarin een viskom met een terras. Voor de ingang staat een fraai ijzer hek”. In 1732 wordt vooral ” ’t gebloemte” geprezen, dat “met paarlen van de lucht gedrenkt, elks oog en neus verkwikt met zijne geuren en de uitgelezendste en de fraaiste koleuren.”¹² In 1738 is Berkhout eigendom van Joost Westerveen en na diens dood van Mr. Pieter Jan Fremeaux, lid van een koopmansfamilie te Leiden, die met Cathrina Jacoba Westerveen was gehuwd.¹³ Er zijn dan (als zo vaak) moeilijkheden over de eigendom van de Lage Venerweg (Stationsweg) en de bomen die daar langs staan.¹⁴ Maar nu komt Jan de Graaff:

Maar ik hoor in de hooggetopte linde

Op Berkhout, daar het pluimgediert’ gezwinde

Staag tierelier t, hoogmoedig en zeer trots,

Wijl Echo, die vervormt is in een rots,¹⁵

De klank weerkaatst met eindeloos naklappen

En doet haar zelfs ontberen ’s levens sappen.

Mijn oor gestreeld, mijn oge weggevoerd

Aanschouwen het, de wandelstreek gevloerd

Met groen tapijt en sierlijk overtogen,

Verrukkend schoon, met groen gevlerkte bogen.

Het is eigenlijk een zwanenzang. Het huis wordt gesloopt en op 25 maart 1775 worden de gronden van “de geraseerde Hofstede Berkhout¹¹ verkocht, het stuk “van het Houten Hek of Koepellaan tot aan de laan van de bouwwoninge” (De Wolf) aan Jurriaan Vreeburg.¹⁶ Berkhout is grasland geworden.

1    Arch. Van Lynden/Keukenhof, voorl. nr. 28. ARA, Recht.arch. Lisse, nr. 104,

2    Huis Dever blz. 92-98 e.v.

3    ARA, Arch. Heereman v. Z., Voorl.nr. 200.

4   Gemeentearch. nr. 501. Vgl. kaarten achterin.

5    ld. nr. 221, Haardsteegeld 1666.

6    ld. nr. 365.

7    Huis Dever blz. 201, r. 12/13.

8    ARA, Recht.arch. Lisse nr. 63 fol. 19.

9    Gemeentearch. nr. 502. A.R.Hz, Gids . . blz. 25.

10 ARA, Recht.arch. Lisse nr. 68.

11 Mr. Andries Schoemaker, ms. Kon. Bibl. ‘s-Gravenhage.

12 Rhynlands Fr. Gez . . Vgl. afb. aldaar met deze iets jongere.

13 ARA, Recht.arch. Lisse nr. 19 fol. 126-132 vs. Voor Fremeaux: D.N. Leeuw 1902, kol. 155 en 156.

14 Gemeentearch. nr. 502.

15 Echo, door Narcissus verstoten, verschrompelde en verhardde tot een rots, die enkel gesproken woorden kon weerkaatsen. (In de tuin waren grotten gemaakt! ).

16 Zie noot 1. Arch. Rijnland, kaart nr. 5703.